POMPEI

Ontstaan van een Romeinse stad

De maquette van Rome
Hoe zag een Romeinse stad eruit? Het antwoord klinkt verrassend modern: een Romeinse stad had een centrum voor religie, politiek en handel, het forum. In de stad bevonden zich een aantal amusementsgebouwen. In de smalle straten zag je enkele grote privéwoningen maar veel meer appartementsgebouwen en talloze winkeltjes. Er was altijd druk verkeer. Op deze maquette van Rome krijg je al een eerste indruk van de grootste aller Romeinse steden: Rome.
Maquette van Rome
Maar kunnen we Rome als model nemen voor alle Romeinse steden? Hoegenaamd niet. Rome is organisch gegroeid uit een klein dorp tot een grote wereldstad. Terwijl de meeste Romeinse steden gesticht zijn op een plaats, waar vroeger helemaal niets bestond of slechts een klein dorp.
Schets van een legerkamp
Wanneer het Romeinse leger op campagne was, dan werd elke dag een kamp gebouwd om veilig de nacht door te brengen. Als een leger langere tijd op één zelfde plaats gelegerd lag, dan breidde dergelijk kamp zich uit tot een merkwaardig goed georganiseerde mini-stad. De kwartieren van de generaal liggen centraal. Twee hoofdstraten kruisen er elkaar loodrecht: de cardo maximus en de decumanus maximus. Alle andere straten worden parallel aan deze twee hoofdstraten getrokken. Zo ontstaat het typische dambordpatroon. De Romeinen noemden dit de Urbs Quadrata.
Plattegrond van Keulen
Dit is de plattegrond van Keulen aan de Rijn. Centraal ligt het forum, een openbaar plein. Cardo en Decumanus snijden elkaar op het forum. De stad is helemaal omwald. Er zijn 9 poorten en 21 torens. Aan de kant van de Rijn liggen de belangrijkste gebouwen: het Kapitool met de tempel van de drie Romeinse staatsgoden, Jupiter, Juno en Minerva; het theater; de tempel van Mars; het praetorium, de woonst van de stadhouder en administratief centrum en de tempel van Mercurius. Aan de westzijde liggen de woningen van vaklui en arbeiders. In de rechthoekige huizenblokken staan meestal insulae van verschillende verdiepingen hoog. Hoge huren, overbevolking en slechte hygiënische voorwaarden zijn het lot van de gewone man. Alléén de grootgrondbezitters, magistraten en rijke handelaars kunnen in een luxueus huis wonen.
Grondplan van Xanten
Op het grondplan van Xanten, de Colonia Ulpia Traiana, herken je nogmaals het damberdpatroon. Hier was plaats voor zo'n 10.000 mensen. Al het materiaal voor de bouw van de stad was langs de Rijn gekomen, die vlak onder de stadswallen stroomt.
Grondplan van Tongeren
In onze streken vind je dergelijk dambordpatroon terug in Tongeren. Atuatuca Tungrorum was een legerkamp op de grote Romeinse heerweg Bavai-Keulen. Een aquaduct bracht water binnen in het westen van de stad. Ten zuidwesten bevond zich de "graanschuur", de horreum. Rondom de stad merk je talrijke Romeinse landindelingen.
Wal van een legerkamp
Elk legerkamp was versterkt met stevige wallen. Om de haverklap was die muur onderbroken door een hoge verdedigingstoren. Die houten konstruktie werd bij een stad geleidelijk vervangen door een stenen wal.
Muur van Aurelianus
Dit is de verdedigingsmuur van Rome, gebouwd door Aurelianus in de derde eeuw na Christus, toen de barbaren Italië dreigden te overspoelen. Deze dikke muren bestonden uit een harde betonkern met aan beide zijden een gemetste bakstenen muur. Voor de muur konden nog grachten uitgegraven worden en heuvels opgegooid om het de vijand nog moeilijker te maken.
Muur van Aurelianus
Hier zie je opnieuw de Aureliaanse muur nabij een poort. Zo'n poort was de zwaar verdedigde doorgang in de walmuur.
Trier Porta Nigra
Eén van de bekendste voorbeelden van een Romeinse stadspoort is de Porta Nigra in Trier. Zware fundamenten droegen hoge muren, breed genoeg om de poort te kunnen verdedigen. Hoge torens moesten de vijanden afschrikken.
Pompei forum
Dit is het forum van Pompei, de stad die integraal bewaard is dankzij de uitbarsting van de Vesuvius. Het forum was het politiek, religieus en commercieel centrum van de Romeinse stad. Hier kwamen mensen samen, kochten in de winkeltjes, vergaapten zich in de basilica, offerden aan hun goden en namen de politieke beslissingen in de vergaderingen. Achteraan zie je de basis voor het Capitool, de tempel gewijd aan de Capitolijnse trias, Jupiter, Juno en Minerva. De tempel ligt op een verhoog tussen twee triomfbogen en beheerst het forum.
Via dell'Abondanza
Dit is de brede Via dell'Abondanza, de cardo van het forum tot aan de stadspoort. Het wegdek is lichtjes gebogen, zodat het regenwater naar de riool kan vloeien. Aan beide kanten zie je een voetpad. Vermits het leven van de Romeinen zich vooral op straat afspeelde, waren de straatjes in een Romeinse stad vaak heel druk. Zeker in Rome. Ook het verkeer kon druk zijn: karren en draagberries vochten voor vrije doorgang. Zelfs kuddes schapen trokken voorbij naar de markt.
Vicus
Door de band waren de straten in een Romeinse stad heel smal. Door deze vicus kon hoogstens 1 kar rijen. Links en rechts merk je de voetpaden, met vooraan de overstapstenen, de pondera. Dit Romeinse zebrapad moest de Pompejanen te allen tijde toelaten met propere en droge voeten de overkant van de straat te bereiken. De straten waren inderdaad vaak bezaaid met afval en vuilnis, waarvan de regen een smeuïg soepje maakte.
Maquette van insulae
De meeste Romeinse straten waren afgezoomd door winkeltjes, waarboven de hoge muren van de insulae, de appartementsgebouwen torenden. 's Nachts waren de straten donker en onveilig, daar er geen straatverlichting was. O wee de toevallige voorbijganger die vanuit het raam van zo'n insula een potscherf op het hoofd kreeg. Vooral waar er winkeltjes waren, kon de massa kooplustigen zo groot zijn, dat vrije doorgang onmogelijk was. Keizer Domitianus vaardigde zelfs een wet uit om de winkeliers te verbieden hun stalletjes op de straat uit te zetten.
Fontein
De stad werd van water voorzien via de aquaduct. Niet dat elk huis en elk appartement water had. Helemaal niet. Het hoofddeel van het water ging naar de publieke badplaats, de thermen. En over de hele stad werd het water tot bij de bewoners gebracht via fonteinen. Wie water nodig had, moest zich dus gaan bevoorraden aan een fontein, zoals je er hier één ziet. In zo'n straatfontein zal het water waarschijnlijk onophoudelijk gevloeid hebben. Daar konden dorstige voorbijgangers genieten van de koelte van het water, en konden slavinnen en huisvrouwen water putten in amfora's. Gewoonlijk waren deze fonteinen gemaakt van 4 basaltplaten, die met metalen klemmen aan elkaar waren gehecht. De waterstraal ontsprong uit de mond van een figuur, uit de bek van een dier of uit een wijnzak.
Watertoren
Het water van de aquaduct werd eerst verzameld in een watertoren, het castellum aquae. Het gebouw is een kubus met bakstenen muren, waarin een groot bekken voorzien is voor het bezinken van onzuiverheden. Via drie leidingen, die door een schuivensysteem gecontroleerd werden, werd het binnenkomende water over de stad verdeeld om ermee de privéwoningen en de fonteinen te voeden.
Straatwatertoren
Dit is dan een straatwatertoren, die het water kreeg van de hoofdtoren. Van hieruit vertrokken buizen met kleinere diameter om het water naar fonteinen, huizen en thermen te voeren.
Waterleiding
Hier zie je nog de loden buis, waarmee het water onder druk getransporteerd werd.
Bestrating
Dit is opnieuw de Via dell'Abondanza. De onregelmatige polygonale basaltblokken die als wegverharding dienst deden zijn gladgeschuurd door erosie en doorploegd door karresporen. Het geratel van de karrewielen moet voor aardig wat lawaai gezorgd hebben. Elke straat bestond uit een onderlaag van haast een meter dik. Daarboven werden de vlakke stenen gelegd als boven-wegdek. Het wegdek was bol, zodat het water kon aflopen naar de riolen.
Maquette van de straatriolering
Zoals je op deze maquette kunt zien, liep er onder het wegdek een riolering, die regenwater en vuil wegvoerde. Om de zoveel meter waren er gaten onder het trottoir die het water wegvoerden naar de riool, net zoals in een moderne stad.
Cloaca Maxima
Dit is de grootste riool van Rome, de Cloaca Maxima. Vanaf het forum hadden de Etrusken deze gigantische riool gebouwd om het moeras droog te leggen.
Cloaca Maxima
Nog steeds voert de Cloaca Maxima het vuile afvalwater naar de Tiber. Hier zie je nogmaals de monding van deze antieke riool.

TERUG UITBARSTING VAN DE VESUVIUS STADSBEELD